ضرورت تدوین الگوی توسعه ای بر مبنای ظرفیت های حوزه میراث فرهنگی در روستاهای شهرستان اردکان

به نام خداوند بخشاینده بخشایشگر

ضرورت تدوین الگوی توسعه ای بر مبنای ظرفیت های حوزه میراث فرهنگی در روستاهای شهرستان اردکان

یکی از واقعیت های امروز کشور ایران بحث تحریم ها و نزول شدید درامدهای دولتی حاصل از فروش نفت است. متاسفانه همچنان بعد از 40 سال و علی رغم اینکه هر دولتی سر کار آمد، سیاست شعاری اقتصاد منهای نفت را مطرح کرد ولی شاهدیم که همچنان هرگاه صادرات نفت بالا بوده چرخ کشور بهتر گشته و هرگاه مانند شرایط امروزین کشور در مواجهه با تحریم ها، اجازه صدور نفت ایران داده نشده، کشور به یک بن بست و قفل شدگی مزمن رسیده است. این عدم تعادل در درآمد کشور باعث نوسان تخصیص های بودجه ای شده و حاصل آن بر جای ماندن هزاران طرح و برنامه عمرانی است که در گوشه گوشه کشور و استان و شهرستان چهره خود را بروز داده است. در این شرایط اقتصادی حاکم بر جامعه و سختی تامین بودجه و اعتبار، دیگر به مانند گذشته نمی توان بدون برنامه و استراتژی مشخص این بودجه ناچیز را هم بر باد داد و باید این تخصیص ها به گونه ای باشد که بن مایه یک حرکت اقتصادی مولد و با هدف بازگشت سرمایه باشد. این موضوع به ویژه در روستاها و بخش های شهرستان که با توجه به تعدد آنها و کم شدن اعتبارات دهیاری ها با چالش های جدی ای روبرو هستند از اهمیت و حساسیت بیشتری برخوردار است. بخش خرانق به عنوان بزرگترین بخش کشور و بخشی از پیکره شهرستان اردکان از جمله مناطقی است که بواسطه تغییرات اقلیمی و به صرفه نبودن الگوهای اقتصادی امروزین آن که بیشتر مبتنی بر کشاورزی و دامداری بوده است، می تواند برای تجدید حیات و رونق دوباره، طرح های توسعه ای و زیرساختی آن بر مبنای استعدادها و پتانسیل های میراث فرهنگی شکل بگیرد. واقعیت این است که دیگر منابع آبی برای کشاورزی و همچنین مراتعی برای توسعه دامداری در آن حدی که مثلا در چند دهه قبل در این منطقه وجود داشته است، نیست. دیگر قرار نیست ماندگاری و توازن جمعیتی بر این مبناها شکل بگیرد و در صورت تغییر در الگوی توسعه ای، این بخش عملا تبدیل به واحه ها و روستاهای خوش نشین خواهد شد که ساکنان بومی اش زندگی را در شهر یزد و اردکان پی می گیرند و برای تعطیلات آخر هفته به این مناطق رجوع خواهند کرد. این وضعیت در دراز مدت به نابودی بنیان های زیستی و مدنی این مناطق خواهد انجامید. ولی اگر توسعه این مناطق بر این مبنا به منظور تداوم حیات و حفظ بافت جمعیتی این مناطق و همچنین ایجاد یک سرمایه گذاری باثبات و مبتنی بر شرایط امروز در دستور کار قرار گیرد می تواند باعث شکوفائی منطقه و تداوم زیست اجتماعی،  اقتصادی و فرهنگی آن باشد. یکی از پتانسیل های مهم حوزه میراث فرهنگی روستاهای بخش های خرانق و عقدا در اردکان وجود رباط ها و کاروانسراهائی است که دست کم از قرن 8 هجری قمری باقی مانده و بویژه در دوره صفویه و بواسطه اهمیت راه داری اردکان در مسیر طریق الرضا و سایر روندهای بازرگانی و تجاری باقی مانده اند. این کاروانسراها به عنوان فضاهای تاریخی ارزشمند در صورت مرمت و باززنده سازی با توجه به اینکه هر دو بخش عقدا و خرانق شهرستان اردکان دروازه ورودی به استان و از مسیر های پر رفت و آمد تهران و خراسان هستند، قابلیت جذب گردشگر، اسکان و اقامت و همچنین عرضه و فروش صنایع دستی را دارند. به طور مثال روستای رباط پشت بام شهرستان اردکان با فاصله ای در حدود 165 کیلومتر از طبس و واقع شدن کاروانسرا و رابط زیبای آن در ورودی روستا، به سان یک مکان ایده آل برای مسافران خسته ای است که بیشاز 3 ساعت طی مسیر در کویر نشانی از آبادی را می بینند. این تنها نمونه ای از افزون پتانسیل های این روستا ها در دوبخش عقدا بود که به منظور تبیین موضوع بدان اشاره رفت.  بی تردید با استعداد یابی صحیح و امکان سنجی دقیق امکانات حوزه میراث فرهنگی این روستاها، دیگر این مناطق نیازمند اعتبارات بسیار پرنوسان و کم و زیاد روستائی نمی مانند و می توان با اتکاء به این زیرساخت مادرو بومی  یعنی میراث فرهنگی بسیاری از گره های اقتصادی و تداوم حیات در این روستاها را باز نمود. البته تحقق این موضوع مستلزم همراهی جامعه محلی و روستائیان، سیاست گذاری و تمایل مسئولان شهرستان است. بی تردید هنگامی که این هدف گذاری تعیین شود می توان با همین بودجه ها و اعتبارات به سرعت این مکان ها را مرمت نمود و به بازدهی سریعی رساند.

محسن میرجانی ارجنان. مدیر پایگاه میراث فرهنگی بافت تاریخی شهر اردکان. مورخ 12 / 05 / 1398 خورشیدی

تقویت حوزه میراث فرهنگی در راستای پدافند غیرعامل

به نام خداوند بخشاینده بخشایشگر
تقویت حوزه میراث فرهنگی در راستای پدافند غیرعامل
امروز در فرمانداری شهرستان اردکان جلسه ای با حضور آقای طهماسبی مدیر کل پدافند غیرعامل استان یزد بر گزار شد. آقای طهماسبی در ابتدای جلسه به ارائه تعریف و روشنگری در خصوص مفهوم پدافند غیر عامل پرداختند که از منظر ایشان ساده ترین و موجز ترین تعریف یک عبارت چهارکلمه ای " ضد حمله ای بر تهدیدات دشمن" با تاکید بر شق و جنبه غیر مسلحانه آن بود. با جستجو در منابع مجازی و حقیقی و تعاریف متنوع از این اصطلاح به این شرح و توضیح از مفهوم "پدافند غیر عامل" رسیدم. ((پدافند غیر عامل به مجموعه اقدامات غیر مسلحانه ای که موجب افزایش بازدارندگی، کاهش آسیب پذیری، تداوم فعالیت های ضروری، ارتقاء پایداری ملی و تسهیل مدیریت بحران در مقابل تهدیدها و اقدامات نظامی دشمن می شود.)) با مرور و بازخوانی چند باره این تعریف متوجه می شویم که اصلی ترین راهبرد این پروژه و استراتژی مقابله با تهدیدات دشمن با استفاده از استعدادها و پتانسیل های بومی، درون زا و خود اتکائی است که تحت هیچ شرایط تحریمی و محاصره توسط دشمنان، این قابلیت ها و فرصت ها از دست رفتنی و مشمول تحریم ها نخواهد شد. این فرصت ها و ظرفیت ها برگرفته و شکل گرفته از فرهنگ زیستی، اجتماعی، تاریخی و فرهنگی جوامع است که با درشت نمائی و رجوع به آن، می توان از بسیاری از تهدیدها و اقدامات تروریستی و همجانبه گرائی دشمنان بر علیه کشورمان ایران جلوگیری به عمل آورد. پرواضح است که با توجه به موقعیت جغرافیائی و اقلیمی ایران، مولفه های مورد نظر پدافند غیر عامل در هرمنطقه مبتنی بر آمایش سرزمین و چشم انداز و زیست بوم تاریخی، فرهنگی و اقلیمی آن است. بسیار مایه خرسندی بود که جناب طهماسبی حتی در خصوص تنفیح و روشن سازی مطلب از مثال ها و نمونه های تاریخی و ریشه دار سنت معماری بافت های تاریخی اشاره نمودند. آنجا که در طراحی معابر و دسترسی های داخلی و نحوه استقرار حصار، برج و بارو و مکانیابی، این اقدامات را در راستای تامین امنیت بیشتر و ایجاد یک مجموعه هم بسته و متراکم برای جلوگیری از نفوذ سریع راهزنان و دشمنان توصیف نمودند. پرواضح است که این برداشت مدیر کل محترم تنها جنبه ای از کارکرد و بسامد طراحی شهری و روستائی بافت های تاریخی در دشت یزد – اردکان بود. با تجزیه و تحلیل تعریف مختصر و مفصل از پدافند غیر عامل، یکی از مهمترین ابزارها و استراتژی ها برای تحقق این هدف گذاری و راهبرد، میراث فرهنگی است. میراث فرهنگی با دربرداشتن اندام ها و جنبه های مختلف یکی از مهمترین عوامل ایجاد همبستگی، تولید ثروت مبتنی بر داشته های بومی و همچنین یک نمونه و الگوی تاریخی مثمرثمر برای مقابله با تهدیداتی است که شاید فرم و شکل آن عوض شده است ولی ذات آن مخرب و ویرانگر و هدف آن نابودی بنیان کشور و تمدنی چون ایران است. بر هیچ کس پوشیده نیست که بزرگترین معضل و مشکل امروز شهرستان اردکان و به تبع آن استان کویری یزد، مشکل کمبود آب و نابودی سفره های زیر زمینی است و کار را به جائی کشانده که اگر برای چند روز جریان آب انتقالی به استان قطع شود با یک فاجعه انسانی و زیست محیطی مواجه خواهیم شد. موضوعی که طی چند سال گذشته و با توجه به اعتراضات کشاورزان ورزنه ای و قطع چندین باره خطوط انتقال مشکلات فراوانی را برای شهروندان استان ایجاد نمود. موضوع را حتی با درجه بیشتری از اهمیت نظاره کنیم و فرض کنیم که کشور و استان در معرض حملات مخرب سایبری و بیولوژیکی قرار گرفت، آنگاه برای رفع این مشکل باید چکار کنیم؟ چه چاره و تدبیری بیاندیشیم؟ اگر در شرایط تحریم ها که با آن دست و پنچه نرم می کنیم، نتوانیم از منابع و ثروت های نفتی و معدنی خود برای تولید ثروت استفاده کنیم، تکلیف چیست و چه مابه از و منبع جایگزینی برای گذر از این دوران سخت در چنته داریم؟ جای شگفتی و تاسف است که کوتاه ترین و صریح ترین پاسخ مدیر کل بحث فرهنگ سازی و بالابردن آگاهی های جامعه بود، همان موضوعی که دهه هاست از آن غفلت کردیم و با مدیریت کوتاه مدت و علی اصغری و چوب حراج به همه داشته هایمان زدیم. قنات هایمان را برای نکندن چاه جذبی و فاضلاب که شاید در فرایند خانه سازی اصلاً هزینه آن به چشم نمی اید، نابود کردیم، پسماندها و پساب های صنعتی و تجاری را ناباورانه و سفیهانه به قنات ها و منابع آب های زیر زمینی سرازیر کردیم و تا اعتراضی به این اقدامات می شود، متهم به یکجانبه گرائی و عدم توسعه صنعتی شدیم. قنات هائی که منبع لایزال جریان های آبی را با پیچیده ترین طراحی ها به خانه ها و کشتخوان ها می رساند، رها کردیم، پیش کار کنی و خدمت آن ها را به صرفه ندانستیم و این تونل ها و گالری های حیات بخش را به یک سیلان و جریان دائمی کثافات، امراض، آلودگی ها و پسماندهائی تبدیل کردیم که امروزه شده بلای جان ما و سلامتی جامعه ما. نمی دانم مدیر کل از واژه فرهنگ چه برداشتی دارند و خاستگاه و بن مایه آن را چه چیز می دانند چرا که این اصطلاح با کلمه و عبارت بعدی آن است که مفهوم پیدا می کند. به طور مثال فرهنگ اصیل و بومی یا فرهنگ مصرف گرا و مبتنی بر توسعه نامتوازن. آنچه که در بطن و متن جامعه می بینیم فرهنگی متعالی و فرهیخته نیست که آموزش داده ایم و نهادینه اش کرده ایم. واقعیت این است که دیگر با این همه ندانم کاری و نگاه کوتاه مدت دیگر رمقی برای محیط زیست و منابع طبیعی ما باقی نمانده و کم کم دارد این اقدامات عجولانه سال های گذشته رخنمون می شود. نشست و شق زمین، فرونشست خانه ها و خطر شیوع بیماری های مسری خطرناک ناشی از رها سازی بی مهابای فاضلاب ها به رشته قنات ها، خطر انفجار و گاز گرفتگی داخل تونل قنات ها و از همه مهمتر ایجاد یک جو خود بیگانگی فرهنگی که دیگر نه هویتش برایش مهم است و نه آینده اش و تنها می خواهد با هر حربه ای شب را روز و روز را شب کند. فرهنگی که تخریب و نابودی را سرلوجه کار خود قرار داده و هیچ ابائی برای نابودی بنیان های تاریخی و فرهنگی ندارد. کوتاه سخن اینکه پدافند غیر عامل و فلسفه تشکیل و ساماندهی آن با محوریت تفکر و سیاست گذاری کلان، بلند مدت و مبتنی بر آمایش سرزمین طراحی شده و نوع و سبک زندگی و اداره و تمشیت امور امروزین ما بر مبنای اهداف و سیاست گذاری های کوتاه مدت و نابودی همه منابع برای گذران زندگی است. تفکری که در آینده ای نزدیک نتیجه اش تحویل یک زمین سوخته ای است که میراث دار آن نسل جوان ما هستند. نسلی که دیگر نه آن فرهنگ متعالی قنات و قنوت و قناعت به گوششان خورده و نه دیگر منابع و سرمایه ای برای ادامه حیات دارند. با اینکه بسیار دیر شده ولی تحقق اهداف پدافند غیر عامل بستگی تامی به حرکات و تصمیم گیری های آینده ما دارد. تصمیم گیری هائی که بازخوردش می تواند تقویت حوزه میراث فرهنگی برای ایجاد یک بنیان اصالتی و هویتی مطمئن برای آینده و تولید ثروت از طریق حوزه گردشگری است. تلاش برای جلوگیری از نابودی رشته قنات های باقی مانده و احیا آنها و قطع جریان فاضلاب توسط ارگان های دولتی و مردمی است. قنات هائی که علی رغم بی مهری ها و عدم رسیدگی همچنان آب دهی دارند و یک منبع مطمئن و پاک برای تامین آب برای شرایط اضطراری است که تجربه های گذشته نشان از وقوع دوباره آن می دهند. بیائیم و به حوزه میراث فرهنگی، منابع طبیعی و محیط زیست به عنوان بازوهای تقویت کننده پدافند غیر عامل بنگریم. تجربه های سایر کشورها و حتی برخی از مناطق ایران که زودتر از ما به این باورهای فرهیخته رسیده اند، نشان می هد که هزینه کرد در این حوزه ها بازدهی مناسبی داشته و بسیاری از مشکلات اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی را حل نموده است. البته فرماندار محترم هم در راستای این جلسه انتقادی صریح و اثر بخش به توسعه صنعتی نامتوازن و ایجاد رانت و رابطه بازی برای صدور مجوزهای احداث این صنایع داشتند که در جای خود نشان از جسارت و درک این موضوع از سوی عالی ترین مقام شهرستان است و البته قابل تقدیر. در پایان بر مبنای تعریف پدافند غیر عامل موضوع طرح پردیسان را مورد بحث قرار می دهم. طرح پردیسان با گستره ای در حدود 3500 متر مربع شامل چهار خانه شاخص و تاریخی از دوره صفویه تا قاجار است. در قلب بافت تاریخی اردکان واقع شده است. اگر مرمت و راه اندازی شود در حدود 50 سوئیت و اتاق مهمان پذیر، چهار حیاط وسیع برای کاربردهای چند منظوره و ایجاد یک زیرساخت پاک، دائمی و اثر بخش برای تولید ثروت و همچنین اشاعه و انتشار فرهنگ معماری اصیل اردکانی برای گردشگران است. این منبع ثروت حتی اگر تحت تاثیر شدید ترین تحریم ها قرار بگیریم تنها با اتکاء به ظرفیت داخلی گردشگری می تواند تداوم حیات داشته باشد در جائی که شاید نفت ما و منابع معدنی ما این قابلیت را نداشته باشند. حال اگر این مجموعه رها شود و به مرور تخریب و تبدیل به کوهی از آثار مخروبه شود اولین بازخوردش تبدیل شدن آن به مکانی جرم خیر و محل تجمع انواع بیماری ها و انحرافات اجتماعی است و چون در قلب شهر واقع شده مدیریت شهری چاره ای ندارد تا با هزینه کرد چند میلیاردی بقایای مخروبه آن را جمع آوری کند و در نهایت تبدیل به زمین سوخته ای می شود که با خود یک منبع ثروت و یک پایگاه ارزشی فرهنگی نیز نابود می شود. متاسفانه با توجه به رها سازی این پروژه و تخریب روز افزون آن، شواهد و قرائن حکایت از حرکت ما به سمتی است که بر خلاف آموزه های پدافند غیر عامل عمل می کنیم چرا که یک راهبرد و برگ برنده برای مقابله با تهدیدات دشمنان را مفت و مسلم از کف می دهیم. با تخریب و نابودی این مجموعه بافت تاریخی شاکله و پیوستگی خود را از دست می دهد، شاخص ترین سند هویتی شهرستان نابود می شود و شاهد کوچ باقی مانده ساکنان بومی و جایگزین شدن غیر بومی هائی هستیم که هیچ قرابت فرهنگی و نوع رفتار صحیح را با بافت تاریخی نیاموخته اند و صرفاً آمده اند از قبل صنایع شهرمان چند صباحی متنفع شده و بار خود را ببندند. محسن میرجانی ارجنان. مدیر پایگاه میراث فرهنگی بافت تاریخی شهر اردکان